नागपूरच्या स्थानिक नागरी निवडणुकांचा प्रवास पाहिला तर काळाच्या ओघात किती मोठा बदल झाला आहे हे लक्षात येते. जिथे एकेकाळी निवडणुका समाजसेवेचे माध्यम होत्या, तिथे आता त्या पैशाच्या खेळात बदलल्या आहेत.
पुरातन काळातील निवडणूक संस्कृती
विचारधारा आणि समर्पण
पूर्वीच्या काळी नागपूरच्या स्थानिक निवडणुकांमध्ये उमेदवार आपल्या विचारधारेवर, सामाजिक कार्यावर आणि प्रामाणिकतेवर उभे राहायचे. कार्यकर्ते पैशासाठी नव्हे तर विचारसरणीसाठी, समाजसेवेसाठी काम करायचे. त्यांच्यात एक निष्ठा होती, एक समर्पणभाव होता.
कार्यकर्त्यांचे योगदान
त्या काळी कार्यकर्ते सकाळपासून रात्रीपर्यंत घरोघरी जाऊन मतदारांशी संवाद साधायचे. त्यांना पैसे मिळत नसत, पण त्यांच्या नेत्यावरचा विश्वास आणि समाजाच्या भल्यासाठीची तळमळ त्यांना प्रेरणा देत असे. निवडणुकीनंतरही हे कार्यकर्ते समाजात सक्रिय राहायचे.
निवडणूक खर्च
पूर्वीच्या निवडणुकांमध्ये खर्च फारच कमी होता. पोस्टर, पर्चे आणि सभा यांवर मर्यादित खर्च होत असे. मतदारांना भेटवस्तू देणे, पैसे वाटणे हे अपवादच होते.
आजच्या निवडणुकांचे वास्तव
पैशाचा खेळ
आजच्या काळात नागपूरच्या स्थानिक निवडणुका ही केवळ पैशाची लूट बनली आहेत. उमेदवार कोट्यवधी रुपये खर्च करतात - दारू वाटणे, पैसे देणे, भेटवस्तू वाटणे यामध्ये. निवडणूक जिंकणे म्हणजे गुंतवणूक आणि नंतर त्याचा परतावा मिळवणे असा हा व्यवहार बनला आहे.
नेतृत्वाचा ऱ्हास
आजच्या काळात भ्रष्ट नसलेला नेता शोधणे हे जवळजवळ अशक्यच झाले आहे. पक्षाची विचारसरणी किंवा समाजसेवा यापेक्षा स्वतःचे फायदे साधणे हे उमेदवारांचे ध्येय झाले आहे. या नेत्यांना केवळ पाच वर्षांसाठी सत्ता हवी असते, विकासाचा विचारच त्यांना नसतो.
कार्यकर्त्यांची परिस्थिती
आज निष्ठावान कार्यकर्ते मिळणे अवघड झाले आहे कारण कार्यकर्तेही पैशासाठी काम करतात. एका पक्षाचे कार्यकर्ते निवडणुकीत जास्त पैसे देणाऱ्या दुसऱ्या पक्षाकडे जातात. निष्ठा, समर्पण, विचारधारा या गोष्टी आता फक्त कागदावर राहिल्या आहेत.
मतदारांची मानसिकता
काही मतदार मोफत दारू, पैसे यांच्या लोभात येऊन मत देतात. त्यानंतर पाच वर्षे त्याच नेत्याची तक्रार करतात. जाणीवपूर्वक मतदान करण्याची संस्कृती नष्ट होत चालली आहे.
परिणाम आणि विचार
या बदलामुळे नागपूरच्या विकासाला मोठा धक्का बसला आहे. खरे सामाजिक कार्यकर्ते आणि प्रामाणिक लोक राजकारणापासून दूर राहू लागले आहेत कारण या पैशाच्या खेळात त्यांना स्थान नाही. शहराला खऱ्या अर्थाने सेवा करणारे नेते निवडून मिळत नाहीत.
नागपूरच्या स्थानिक निवडणुकांचा हा प्रवास दुःखद आहे. जी निवडणूक लोकशाहीचा उत्सव असायला हवी होती, ती पैशाचा व्यवहार बनली आहे. जोपर्यंत मतदार जागरूक होत नाहीत आणि पैशाच्या लालचाला नकार देत नाहीत, तोपर्यंत ही परिस्थिती बदलणार नाही. प्रामाणिक नेतृत्व आणि निष्ठावान कार्यकर्ते यांची गरज नागपूरला आजही आहे, पण ते मिळतील का हा प्रश्न आहे.