नागपूरच्या भागांची नावकथा

नागपूर शहर म्हणजे फक्त रस्ते, गल्ली-बोळ आणि चौक नाहीत; ते म्हणजे कथा. नावांच्या, लोकांच्या, मूळ आदिवासी संस्कृतीच्या, मराठ्यांच्या, भोसल्यांच्या, ब्रिटिशांच्या आणि स्वातंत्र्योत्तर नागपूरकरांच्या कथा. या शहरातली प्रत्येक वाडी, गल्ली, चौक, टाउनशिप—प्रत्येकाचा एक इतिहास आहे, आणि तो इतिहास चवीचा, जीवंत आणि कधी मजेशीरही आहे.

चला तर, आज आपण एका वेगळ्याच सफरीला निघूया—नागपूरच्या नावांच्या गोष्टींच्या सफरीला. सतरंजीपूरापासून हिंगणापर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे एखाद्या जुन्या आजीच्या गोष्टीपुस्तकासारखा—कधी गमतीदार, कधी आश्चर्यकारक, तर कधी डोळे दिपवणारा.

१. सतरंजीपूर — जिथं सतरंज्या फक्त अंथरुण नसत, उद्योग होते

नावातच सगळं सांगितलंय. सतरंजीपूर म्हणजे सतरंज्यांचं गाव. फार पूर्वी, विदर्भातल्या कोषीतपासून विणलेल्या जाडसर, टिकाऊ सतरंज्यांचा एवढा बोलबाला होता की या भागातील प्रत्येक घरातून करकर आवाज येत असे—चक्र फिरण्याचा, धागा फिरण्याचा, आणि उपजीविकेचा.

ब्रिटिश काळात नागपूरच्या बाजारातून या सतरंज्यांची निर्यात व्हायला लागली. याच कारणाने हा भाग कमावू, मेहनती विणकरांच्या ओळखीने वाढला. काही जुन्या नागपूरकरांच्या मते, “सतरंजीपूरात घरातलं अंथरूण बदललं नाही तरी चक्र मात्र कधीच थांबत नसे!”

२. कामठी — कुठून आलं हे नाव?

कामठी म्हणजे आज एक मोठं कॅन्टोन्मेंट आणि औद्योगिक परिसर. पण नाव मात्र… कथांनी भरलेलं!

एक कथा म्हणते—गोडावरी प्रांतातील बऱ्याच कामठी नावाच्या वाड्या वास्तूंच्या आधारावर ओळखल्या जात. कामठा म्हणजे एक छोटी वस्ती. नागपूरजवळची कामठीही अशाच जुन्या वस्तीतून वाढलेली.

दुसरी कथा ब्रिटिश काळाशी जोडलेली आहे. कॅम्प + ठी (camp-tea) या शब्दांमधून ‘कामठी’ बनलं, असं काही विनोदी संशोधक सांगतात. कारण ब्रिटिश सैन्याने इथे कॅम्प टाकून सतत चहा पिण्याची सवय लावली होती!

शेवटी तरीही पहिली कथा खऱ्या वाटते—कामठी हे नाव जुन्या वस्तीकाळातलं.

३. मानेवाडा — कुण्या मानेचं वाडं?

पहिल्यांदा ऐकण्यात येतं—मानेवाडा. कोण होता हा ‘माने’? पेशवेकाळातल्या एक जमींदाराचं हे वाडं होतं. त्या काळच्या नकाशात “मानेचा वाडा” असा उल्लेख आहे.

हळूहळू लोकांनी त्याला “मानेवाडा” म्हटलं, आणि नाव अडकून बसलं.

आजचा मानेवाडा म्हणजे रुग्णालयं, मोठी अपार्टमेंट्स आणि रस्ते. पण कधीकाळी इथे फक्त माने कुटुंबाच्या शेतात पिकलेली ज्वारीची शेते आणि कोल्ह्यांचे ओरड आवाज यायचे—असं काही जेष्ठ नागपूरकर सांगतात.

४. अजनी — प्राचीन, आध्यात्मिक नाव

‘अजनी’ या नावाचा उल्लेख १८व्या शतकापूर्वीपासून दख्खनच्या नोंदीत मिळतो. काहींच्या मते हे नाव अंजनी—हनुमानाची माता—या नावापासून प्रेरित आहे. इथे प्राचीन काळी अंजनी मातेचं एक छोटे दगडी मंदिर होतं.

रेल्वे आल्यानंतर अजनीचं महत्त्व पटीने वाढलं. आजचे “अजनी स्टेशन” आणि “अजनी क्वार्टर” यांची सुरुवात अगदी साध्या गावातून झाली होती.

५. धंतोली — दान, धान्य आणि धंदा

धंतोलीचं नाव ऐकलं की लगेच पटतं—हा भाग जुना “बाजार” किंवा धान्याचं व्यवहार केंद्र असणार. ‘धान’ हा शब्द ‘धन’ किंवा ‘धान्य’वरून आला. पूर्वी इथे शेतीमालाचा मोठा व्यापारी बाजार भरायचा.

एक मजेशीर गोष्ट: जुन्या इंग्रजी नोंदीत त्याला “Dhandolee” असं लिहिलं आहे. ब्रिटिशांनी मराठी शब्द जसे-तसे इंग्रजीत कोंबण्याचा परिणाम!

६. सीताबर्डी — लहान “किल्ला” पण मोठी कथा

हे नाव सर्व नांव-कथांमध्ये सर्वात प्रसिद्ध.

सीताबर्डी — सीता + बर्डी (बुडी किंवा टेकडी)

म्हणजे “सीतेची टेकडी” किंवा “सीतेचं गढी”.

कथेनुसार, रामायणकाळात सीता इथे उतारावर थांबली—अशी आख्यायिका आहे. काही इतिहासकार सांगतात की इथल्या टेकड्या ‘बर्डी’ या गोंड भाषेतील शब्दापासून आल्या, ज्याचा अर्थ ‘टेकडी’ किंवा ‘उंचवटा’.

१८१७ मध्ये या छोट्याशा टेकडीवर झालेलं प्रसिद्ध सीताबर्डी युद्ध (Battle of Sitabuldi) नागपूरच्या इतिहासाचं सर्वात महत्त्वाचं पान आहे.

७. कोतवाली — कायद्याचं प्राचीन केंद्र

‘कोतवाली’ म्हणजे मराठा आणि ब्रिटिश काळातील पोलीस मुख्यालय किंवा न्यायव्यवस्था केंद्र. नागपूरची कोतवाली ही विदर्भातील पहिली ठाणे-पद्धतीची इमारत होती.

नाव जुने असले तरी रस्ते, दुकाने, बाजारपेठ — सगळं आधुनिक. पण नाव अजूनही कडक, ज्याला जुन्या न्यायव्यवस्थेचं वजन अजून आहे.

८. हिंगणा — हिंगाच्या व्यापाराचा केंद्र

हिंगणा—हा भाग तर शब्दशः ‘हिंगाचं गांव’. नदीकाठच्या शेतांमधून हिंगाची लागवड होत असे—असं नाही. प्रत्यक्षात मध्य आशिया आणि अफगाणिस्तानातून येणाऱ्या हिंगाचा नागपूरमधील मुख्य व्यापार हिंगणात थांबे—यामुळे हे नाव पडलं.

नागपूर-दक्षिण भारत मार्गावर हिंगणा हे महत्त्वाचं विश्रांती-स्थान होतं. व्यापारी, बैलगाड्या, जनावरं—सगळं इथे थांबत असे.

आजचा आयटी हब असलेला हिंगणा—पूर्वीचा मसाले व्यापाराचा तळ.

९. गणेशपेठ, हनुमानपेठ, लकडगंज — देव, व्यापार आणि लाकूड

गणेशपेठ — इथे जुने गणपती मंदिरे; गणेशोत्सवाची सुरुवात याच भागातल्यापासून होत असे.

हनुमानपेठ — प्राचीन हनुमान मंदिर, ज्यात यात्रेचं केंद्र होतं.

लकडगंज — आजही नाव निभावतं—लाकडाचा बाजार किंवा Timber Market. ब्रिटिशांनी हा भाग मुख्यत: सैनिकी आणि नागरी बांधकामांसाठी ठेवला होता.

या भागांची नावे म्हणजे देव, उद्योग, आणि व्यापार यांचं तगडं मिश्रण.

१०. जरीपटका — झरीच्या दगडांपासून नाव

जरीपटका या नावाबद्दल एक अतिशय रोचक कथा आहे. म्हणतात की इथे प्राचीन झरी (लहान धबधबा/सरोवर) आणि त्याच्या आजूबाजूच्या दगडांवर झरीच्या पांढुरक्या रेषा दिसत असत. ‘झरी’ → ‘जरी’.

‘पटका’ म्हणजे पट्टा किंवा मोठा भूभाग.

जरीपटका म्हणजे झरीच्या पट्ट्याभोवतीचा भाग.

११. महाल — भोसल्यांचा राजवाडा

महाल म्हणजे मोठा महाल/वाडा.

भोसल्यांनी नागपूरची राजधानी येथे उभारली—राजवाडा, किल्ला, राजदारी, बाजार—सगळं इथेच.

आजचा महाल भाग हा नागपूर शहराचा सर्वात जिवंत, सर्वात ऐतिहासिक परिसर.

१२. धरमपेठ — धर्मपीठापासून आजची कॉलेज-वाडी

धरमपेठचं मूळ नाव “धर्मपीठ”—धार्मिक, शैक्षणिक सभा, आणि विद्वानांच्या भेटींचं केंद्र. इथं प्राचीन काळी विदर्भातील धर्मशाळा व अध्ययन केंद्र होते.

आज धरमपेठ म्हणजे विद्यापीठ विद्यार्थ्यांचं घर—क्लासेस, कॉलेज, जुनी पेस्ट्री शॉप्स आणि पुस्तकांची दुकानं.

एकूणात काय जाणवतं?

नागपूरच्या नावांचा अर्थ समजताना एक गोष्ट ठळक दिसते—

नावे म्हणजे शहराची स्मृती.

सतरंजीपूराच्या चक्रांचा आवाज आज थांबला असला,

कामठीचा सैनिकी शिस्तबद्धपणा अजून जाणवतो,

अजनीची गावगाठ अजूनही टिकली आहे,

हिंगण्याचा मसाले व्यापार आता आयटी हबमध्ये बदलला आहे—

आणि जरीपटका, लकडगंज, महाल, धरमपेठ—हे सगळे भाग आजही त्यांच्या मूळ कहाण्या सांगत जगत आहेत.नागपूर

नागपुरी आडनावांची कथा

नागपूरच्या भागांची नावकथा जितकी गमतीदार, तितकीच इथल्या लोकांची आडनावेही इतिहासाच्या गोष्टी सांगतात. आज नागपूरात “देशमुख”, “देशपांडे”, “कुलकर्णी”, “भोसले”, “जीवनकर”, “मोहोळकर”, “तुळसुले”, “कातके”, “गाडगे”, “रावणे”, “खांडेकर”, “मुळे”, “पठाडे”, “घारपुरे”, “उबाळे” अशी असंख्य आडनावे भेटतात. त्यांचा उगम कधी पदांमधून, कधी व्यवसायातून, तर कधी गावांच्या नावांतून झाला.

ही आडनावे म्हणजे नागपूरच्या सामाजिक इतिहासाचे छोटे-छोटे दरवाजे आहेत.

१४. देशमुख — भूभागाचा “प्रमुख”

‘देश + मुख’ म्हणजे एखाद्या प्रदेशाचा प्रमुख किंवा शासकीय प्रतिनिधी.

मराठा आणि भोसले राजवटीत देशमुख हे प्रशासकीय अधिकारी होते—त्यांच्याकडे महसूल, शेती, जमिनीचे हक्क आणि जनतेचे प्रश्न पाहणारी जबाबदारी होती.

विदर्भातील अनेक देशमुख कुटुंबांची मुळे गोंड–मराठा युगात रुजलेली आहेत.

नागपूरच्या ग्रामीण भागात आजही देशमुखाचे घर हा एक विशिष्ट सन्मान आहे.

१५. देशपांडे — गावकऱ्यांचे “वहीवटीकार”

देशपांडे हे आडनाव ‘देश’ (प्रदेश) + ‘पांडे’ (लेखणी / पांडित्य) यापासून तयार झाले.

हे लोक मुख्यतः महसूल आणि जमिनीची लिखित नोंद ठेवणारे अधिकारी होते.

नागपूर शहरात तसेच उमरेड–भिवापूर–हिंगणा या पट्ट्यात

देशपांडे कुटुंबांनी शिक्षण, प्रशासन आणि राजकारणात मोठं योगदान दिलं.

१६. कुलकर्णी — गावचा “कुल” (परिवार) + “कर्णी” (नोंद करणारा)

कुलकर्णी हे आडनाव महाराष्ट्रातील सर्वाधिक आढळणाऱ्या प्रशासकीय वर्गांपैकी एक.

यांची भूमिका गावच्या हिशेब–जमाबंदी–आठवणी–भूखंड नोंदी लिहिण्याची.

नागपूरच्या जुन्या दस्तऐवजांमध्ये

महाल, कोतवाली, लष्करी पेठ यातील लिखाणात अनेक कुलकर्णी परिवारांची नोंद आढळते.

१७. भोसले — राजवंशाशी जोडलेलं नाव

नागपूरच्या इतिहासात भोसले हे नाव म्हणजे स्वतंत्र ओळख.

भोसले राजवटीतूनच नागपूर शहराचा आधुनिक विकास सुरु झाला.

असं म्हटलं जातं:

“नागपूर शहराचा कणा म्हणजे भोसल्यांची राजधानी.”

भोसल्यांमुळे ‘महाल’, ‘शाहिरी’, ‘नागझरी’ अशा भागांना राजाश्रय मिळाला.

आज नागपूर आणि भोसले नाव हे ऐतिहासिक दृष्ट्या अविभाज्य.

१८. मोहोळकर, कातके, चौधरी, घारपुरे — गावकुसावर आधारित नावे

नागपूर परिसरातील अनेक आडनावे ही फक्त गावांच्या किंवा प्रदेशांच्या नावांची छाया:

मोहोळकर → मोहोळ गावातून आलेले

कातके / कातमारे → कात गाव किंवा कात तयार करणारा कारागीर

घारपुरे → घारपरी/घारपुरा प्रदेशाशी संबंधित

चौधरी → पूर्वीचा महसूल/शेती प्रमुख

उमरे, मोघे, तुळसुले, रावणे → विशिष्ट गावे किंवा वाड्या

हे आडनावे नागपूरचा गाव–वस्ती–शेती–कारागिरी यांचा लोकरंग दाखवतात.

१९. शिंदे, पाटील, सावनेकर — पद आणि जमीन व्यवस्थापनातून आली नावे

शिंदे — मराठा सामरिक अधिकारावरून आलेलं आडनाव.

पाटील — गावचा प्रमुख अथवा न्यायव्यवस्था मार्गदर्शक.

सावनेकर — सावनेर (निघावली वाडी) येथून आलेले.

यांच्या आडनावांतून भू-राजकारण, जमीन हक्क, प्रशासन, गावे आणि सीमारेषा यांचा संपूर्ण इतिहास दडलेला दिसतो.

२०. व्यापारी आणि कारागीर आडनावे — धंदा आणि ओळख

नागपूर ‘फळांचा राजा संत्रा’ आणि ‘वस्त्र बाजार’ यासाठी प्रसिद्ध होण्याआधीही

अनेक कारागिरांची परंपरा होती. आडनावांत त्याचा मागोवा स्पष्ट दिसतो:

कुलथे / कुलले → लोहार कामाशी संबंधित

गाडगे → गाडगे बनवणारे कारागीर

भांडे, भोंडवे → पितळी भांडी तयार करणारे

चांदेकर → कांसे-चांदी काम

लोहकरे → लोखंड काम

सुतार / सुथार → विटकरी–लाकूड काम

अशा अनेक आडनावांतून नागपूरचा जुना हस्तकला–उद्योग वारसा दिसून येतो.

२१. गोंड आणि आदिवासी मूळ — नागभूमीची पहिली ओळख

नागपूरच्या आधी नागांचं, मग गोंडांचं राज्य होतं. त्यामुळे अनेक आडनावे गोंड–संस्कृतीशी जुळतात:

टोप्पो

उईके

मरपाचके

डहारे

खडसे

ही आडनावे केवळ विषयात्मक नाहीत—ती नागभूमीचा मूलवंश दर्शवतात.

नागपुरी आडनावे म्हणजे इतिहासाचे जिवंत अवशेष

पारंपरिक वाड्यांची नावे आपल्याला जागेचा इतिहास सांगतात,

तर नागपुरी आडनावे आपल्याला माणसांचा इतिहास सांगतात.

एकेक आडनाव म्हणजे:

कुणाच्या पूर्वजांचं काम

कुणाच्या गावाची स्मृती

कुणाच्या भूमिकेचा मान

कुणाच्या राज्यातील पद

कुणाच्या शौर्याची किंवा ज्ञानाची छाप

नागपूरची नावकथा आणि आडनावकथा — दोन्ही एकत्र पाहिल्या तर हे शहर अधिक जिवंत, अधिक इतिहासमय आणि अधिक आपुलकीचं वाटतं.नावांच्या या सफरीतून आपण फक्त भौगोलिक जागा पाहत नाही—

आपण नागपूरचा आत्मा शोधतो.