आपल्या बालपणीची दिवाळी आणि आजची दिवाळी

 आपल्या बालपणीची दिवाळी आणि आजची दिवाळी...

 जुन्या काळातील दिवाळी - आठवणींचा खजिना

आठवतंय का? लहानपणी दिवाळी म्हणजे फक्त एक सण नव्हता, तो एक अनुभव होता! महिनाभराआधीच घरातल्या घरात दिवाळीची तयारी सुरू व्हायची. आजी म्हणायची, "अजून महिनाभर आहे, पण तयारी आता पासूनच सुरू करायला हवी!"

 घराची साफसफाई - मोती साबणाचा जादू

दशहरा संपताच दिवाळीची मोजणी सुरू व्हायची. सगळे घरातले एकत्र येऊन प्लॅन करायचे - कोणत्या दिवशी कोणती खोली साफ करायची, कुठे रंगरंगोटी करायची, कुठे कागद लावायचे. दिवाळीच्या आठ-दहा दिवस आधी तर घराची धुमधाम साफसफाई सुरू व्हायची!

आई मोती साबण काढायची - त्या गुलाबी  रंगाचे, गोल, सुगंधी साबण! किती सुंदर वास येत असे त्याचा!

दिवाळीतच मोती साबण का वापरायचे हे काही अजून कळले नाही .

लहान मुलं म्हणजे आम्ही, कधी ताटात पाणी भरून आणायचो, कधी चिंध्या देत बसायचो. मोती साबणाचे फेस मारून साबणाचे पाणी करायला मजा यायची. कधी कधी तर त्या फेसाने खेळायचो पण आईचे रे येई आणि "अहो, खेळायला घेतलं नाही, काम आहे!" असं म्हणून धमकावायची!

त्या मोती साबणाचा सुगंध आजूबाजूला पसरायचा. घरभर एक वेगळाच वातावरण निर्माण व्हायचं. आजही जर कुठे तसा वास आला की लगेच बालपणाची आठवण येते!

 स्वयंपाकघरात फराळाची धूम

दिवाळीच्या पंधरा दिवस आधीच आजी किचनमध्ये सेटल होत असे! पहिले काम म्हणजे चकल्यांसाठी पीठ तयार करणे. त्यानंतर एकामागून एक फराळ्याची ओळख सुरू व्हायची.

करंज्या - आजी करंज्यांची भरण कसली छान करायची! खोबरं, साखर, वेलदोडे, मोहरी - सगळं एकत्र करून, त्यात थोडं खसखस, इलायची पूड, आणि मग त्या पातळ पापड्यांमध्ये भरून, सुंदर पाकळ्या करून तळायची. तळताना किचनमधून येणारा वास... अरे देवा! गंमत म्हणजे आम्हाला त्या वळणदार पाकळ्या करायला शिकवायची. "असं पहा, आता तुम्हीच करा!" आजी म्हणायची. आमच्या हातून काही ना काही विचित्र आकार व्हायचा आणि सगळे हसायचे!

चकल्या - रिबनचे सुंदर चकले! पातळ पातळ कापून, बारीक चिरून, तळलेले चकले कुरकुरीत आणि चविष्ट! दिवाळीनंतर महिनाभर हे चकले चालत असत.

शंकरपाळी - चौकोनी कापलेल्या, चिवड्यात टाकलेल्या शंकरपाळ्या! साखरेचं पाणी करून, चिवडात टाकलेल्या शंकरपाळ्या चमकत असत. एक खाल्ला की हात थांबतच नाही!

लाडू - बेसनाचे लाडू, रवा लाडू, तिळगुळाचे लाडू - किती प्रकार! आजी म्हणायची, "दिवाळीला लाडू नसला तर काय दिवाळी!" आई आणि आजी मिळून लाडू गोळा करायच्या. आमच्याकडून छोटे छोटे लाडू करवायचे - कधी गोल व्हायचे, कधी अंडाकार, कधी त्रिकोणी! पण चव एकच - गोड आणि छान!

काजूकतली, काजू बर्फी, पेढे - दिवाळीचा फराळ म्हणजे फक्त तळलेलाच नव्हे. आजी काजूच्या गोड पदार्थही करायची. काजूकतली बनवताना संपूर्ण घर काजूच्या वासाने भरून जायचं!

किचनमध्ये रोज काहीना काही नवीन बनत असे. आणि आमची भूमिका? चाखण्याची! "आजी, एक काय चाखून बघू?" असं म्हणत किचनमध्ये फिरत राहायचो. आजी कधी प्रेमाने देत असे, कधी "अजून करायचंय बरंच, नंतर मिळेल!" असं म्हणत हुसकावून लावत असे!

दिवाळीच्या रात्रीची तयारी

दिवाळीच्या आदल्या रात्री झोप कुठे येत असे? उत्साहाने डोळे मिचकावत असत! लवकर झोपायला म्हणत असत तरी मनातल्या मनात विचार येत असत - उद्या नवीन कपडे, फराळ, फटाके, दिवे लावायचे!

पहाटे चार वाजता आई जागी करायची. "उठा बाळा, दिवाळी आलीय!" आणि आम्ही उडी मारून उठायचो! अंगावर अजून झोप असते, पण दिवाळीचा उत्साह त्या झोपेवर मात करायचा!

सगळ्यांची रांग लागत असे आंघोळीला. मोती साबणाने डोक्यापासून पायापर्यंत घासून न्हायचो. त्या दिवशी मोती साबणाचा वास वेगळाच वाटायचा - पवित्र, शुभ, आनंददायी! आंघोळीनंतर नवीन कपड्यांचा ढीग समोर ठेवलेला असायचा. प्रत्येकाला नवीन कपडे - शर्ट, पॅन्ट, फ्रॉक, चुडीदार - सगळं नवीन!

रंगोळी आणि दिव्यांची शोभा

नवीन कपडे घालून खाली उतरायचो तर समोर आईने केलेली सुंदर रंगोळी! रात्रीच पहाटे उठून ती रंगोळी काढलेली असायची. फुलं, पाकोळ्या, दिवे, स्वस्तिक - किती सुंदर डिझाईन! आम्ही लहान मुलं पण रंगोळीत रंग भरायला मदत करायचो. कधी चुकून रंग बाहेर पडायचा, पण आई काही बोलत नसे. "चालेल, तुम्ही लहान आहात, शिकाल हळूहळू!"

मग दिवे लावण्याची वेळ यायची! आजोबा मातीचे दिवे आणि वाती घेऊन बसायचे. त्यांना तेल भरून, वाती लावून, एक एक दिवा लावायचा. दाराच्या दोन्ही बाजूला, खिडक्यांवर, अंगणात, देवघरात, तुळशीवृंदावनात, गेटवर - सगळीकडे दिवे! किती असत ते दिवे? सहत्तर, ऐंशी, शंभर! घरभर दिव्यांचा उजेड पडायचा!

त्या काळी विजेचे दिवे कमी असायचे. मातीच्या दिव्यांचा मंद उजेड, लुकलुकणारी ज्योत, रात्रीच्या अंधारात नाचणाऱ्या सावल्या - हे दृश्य किती सुंदर असायचं! दिव्यांच्या प्रकाशात घर स्वर्गासारखं दिसायचं!

लक्ष्मी पूजन आणि फटाक्यांचा आनंद

संध्याकाळी सगळे एकत्र बसून लक्ष्मी पूजन करायचो. आजोबा पूजा करायचे, आम्ही शांत बसून मंत्र ऐकायचो. पूजा झाल्यावर प्रसाद - लाडू, पेढा, आणि काजूकतली! प्रसादाची वेगळीच गोडी असायची!

पूजा झाल्यावर सुरू व्हायचं फटाक्यांचं आनोखं! आम्ही लहान मुलं महीनाभराची बचत करून फटाके खरेदी केलेले असायचे. बाजारात जाऊन, प्रत्येक फटाका निवडून, दाम कमी करायला सांगून, शेवटी मोठा पिशवीभर फटाके घेऊन घरी यायचो!

फुलझाडी - सर्वात आधी फुलझाडी लावायची! हातात धरलेली फुलझाडी, त्यातून सुटणाऱ्या चमकणाऱ्या ठिणग्या! आम्ही फुलझाडी घेऊन गोल गोल फिरायचो, आकाशात आकार काढायचे - गोल, तारा, हृदय!

चक्र - जमिनीवर खिळलेलं चक्र! पेटवलं की तो गोल गोल फिरायचा, रंगीबेरंगी ठिणग्या सोडत! आम्ही दुरून बघत बसायचो, टाळ्या वाजवत!

रॉकेट - मोठे भाऊ रॉकेट लावायचे. बाटलीत खोचून, पेटवून, मागे उडी मारायची! आणि रॉकेट शिळशिळत आकाशात जायचा, वर जाऊन फुटायचा! "वा! किती उंच गेला!" आम्ही आनंदाने ओरडायचो!

लक्ष्मी बॉम्ब - मोठ्यांनाच लावायचे. त्याचा आवाज इतका जोरात यायचा की कान झणझणायचे! पण त्याच त्यात मजा!

नाग - जमिनीवर ठेवलेला नाग, तो सरपटत पुढे जात असे, धूर सोडत! आम्हाला वाटायचं खरंच नाग आहे!

खेड्यात, गल्लीत सगळीकडे फटाक्यांचे आवाज! आकाश रंगीबेरंगी फटाक्यांनी उजळून जायचं! धुराचा वास, फटाक्यांचा आवाज, दिव्यांचा उजेड - दिवाळीचं संपूर्ण वातावरण!

 पाडव्याचा आनंद - भाऊबीजेचा दिवस

दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे पाडवा! नवीन वर्षाची सुरुवात! सकाळी पुन्हा नवीन कपडे, चोहा, पूड, कुंकू लावून सजायचो! घरी विशेष जेवण बनत असे - श्रीखंड, पूरी, बटाटा भाजी, खीर!

आणि मग भाऊबीजेचा दिवस! बहिणी भाऊंना तिलक लावायच्या, आरती करायच्या, गोड खायला घालायच्या! भाऊ बदल्यात बहिणींना भेटवस्तू द्यायचे. काही पैसे, काही भेटवस्तू, काही गोड बोलणे! हा दिवस भाऊ-बहिणींच्या प्रेमाचा दिवस असायचा!

घरी मेहमान यायचे, आपण मेहमानांकडे जायचो! सगळीकडे फराळ, मिठाई, आनंदाचं वातावरण! मुलं एकत्र खेळायची, मोठे गप्पा मारायचे!

आजची दिवाळी - बदललेला अनुभव

आणि आता? आता दिवाळी कशी साजरी करतो आपण?

 ऑनलाईन शॉपिंगचं युग

आता दिवाळीची तयारी म्हणजे अॅमेझॉन आणि फ्लिपकार्टवर शॉपिंग! लॅपटॉप उघडला, सर्च केलं, कार्टमध्ये टाकलं, ऑर्डर केलं! तीन दिवसात घरी डिलिव्हरी! न बाजारात जाण्याचं, न दुकानात फिरण्याचं, न दाम कमी करायला सांगण्याचं!

कपडे? ऑनलाईन! फटाके? ऑनलाईन! दिवे? ऑनलाईन! मिठाई? स्वीट शॉपवरून रेडीमेड! सगळं झटपट, सोप्पं, पण कुठे गेली ती तयारीची मजा?

 महागड्या प्रोडक्ट्सचा ट्रेंड

मोती साबणाची जागा आता महागड्या बॉडी वॉश, शॉवर जेल, आणि फोमिंग फेस वॉश ने घेतलीय! पाच सो, हजार रुपये किंमतीचे प्रोडक्ट्स! सुगंधी तर खूपच आहेत, पण त्या मोती साबणाचा जो साधेपणा, जो देशी वास, तो कुठे?

घराची साफसफाई? आता त्यासाठी बाई लावली जाते! व्हॅक्यूम क्लीनर आहे! मोप्स आहेत! स्वतः घाम गाळून घर धुण्याची प्रथा संपली!

 रेडीमेड फराळाचं राज्य

आजी-आईने हातानी केलेल्या करंज्या, चकल्या, शंकरपाळ्यांची जागा आता स्वीट शॉपच्या बॉक्सने घेतलीय! फोन उचवला, "हॅलो, एक किलो करंजी, एक किलो चकल्या पाठवा!" आणि घंटाभरात डिलिव्हरी!

रेडीमेड फराळ चविष्ट तर असतोच, पण त्या घरच्या फराळाची जी खास चव, तो प्रेमाचा स्पर्श, तो घराघरातला वास - ते कुठे मिळतं?

आता किचनमध्ये मुलं फिरत नाहीत चाखायला! सगळे मोबाईलवर व्यस्त! आजी-आईंना मदत करण्याची वेळच नाही! परंपरा हळूहळू संपत चाललीय!

 LED लाईट्स आणि डेकोरेशन

मातीच्या दिव्यांची जागा आता LED लाईट्सने घेतलीय! रंगीबेरंगी, चमकणाऱ्या, ब्लिंकिंग लाईट्स! रिमोट कंट्रोल, ऑटोमॅटिक ऑन-ऑफ! सुंदर तर आहेतच, पण त्या मातीच्या दिव्यांची जी उबदारता, तो जो मंद प्रकाश, तो पवित्रता, ते कुठे?

डेकोरेशन केलं जातं महागड्या लाईट्सने! दरवाजावर डिझायनर टोरण, बलून्स, फॅन्सी आयटम्स! पण परंपरेचा, संस्कृतीचा वास येत नाही!

 व्हॉट्सअॅप दिवाळी

आणि सर्वात मोठा बदल - दिवाळी आता व्हॉट्सअॅप आणि फेसबुकवर साजरी होते! सकाळी उठताच फोन हातात! शंभरावर शंभर "हॅप्पी दिवाळी" चे मेसेज, फॉरवर्ड केलेले फोटो, GIF, व्हिडिओज!

नातेवाईकांना भेटायला जाण्याऐवजी व्हिडिओ कॉल! "अरे, काय तुमची दिवाळी कशी?" विचारतो व्हिडिओवरून! तो एकत्र बसून गप्पा मारण्याचा, हसण्याचा, आनंद साजरा करण्याचा अनुभव कुठे?

फटाक्यांवरची बंदी आणि प्रदूषण

आता फटाके फोडायला बंदी! प्रदूषणाचा विचार, पर्यावरणाचा विचार! हे सगळं महत्त्वाचं आहे, पण मुलांना तो आनंद मिळत नाही! त्या रॉकेटची, चक्राची, फुलझाडीची मजा आता इतिहास झालीय!

काही ठिकाणी फटाके फोडायला पूर्णपणे मनाई! काही ठिकाणी फक्त ग्रीन क्रॅकर्स! ध्वनी प्रदूषण, हवा प्रदूषण - सगळं काळजीचं आहे, पण बालपणीचा तो आनंद, तो उत्साह संपून गेलाय!

काय गमावलं, काय मिळालं?

आता विचार करा - या बदलात आपण काय गमावलं आणि काय मिळालं?

गमावलं:

- परिवाराने एकत्र येऊन तयारी करण्याची मजा

- हातानी फराळ करण्याची परंपरा

- मोती साबणाचा तो देशी वास आणि साधेपणा

- मातीच्या दिव्यांचा पवित्र प्रकाश

- फटाक्यांचा धमाल

- नातेवाईकांसोबत एकत्र बसण्याचा वेळ

- मुलांना परंपरा शिकवण्याची संधी

मिळालं:

- सोयी आणि आराम

- वेळ वाचली

- कमी प्रदूषण (हे महत्त्वाचं!)

- टेक्नॉलॉजीमुळे जगभरातल्या नातेवाईकांशी संपर्क

- महागडे, आधुनिक सेलिब्रेशन

पण प्रश्न हा आहे - ही सोय, हे आराम, हा आधुनिकीकरण - या सगळ्याने आपण खुश आहोत का? परंपरा, संस्कृती, एकत्र कुटुंबाचा आनंद - हे सगळं विसरून चाललो का?

बालपणची दिवाळी परत आणायची का?

आता बालपणीची ती दिवाळी परत येणं शक्य नाही हे खरं! काळ बदलला, परिस्थिती बदलली, आपण बदललो! पण काही गोष्टी आपण परत आणू शकतो:

- यावर्षी मोती साबण  वापरून  बघा! पुन्हा तो वास घ्या!

- घरी थोडेतरी फराळ करून बघा! मुलांना सोबत घ्या, शिकवा!

- मातीचे काही दिवे नक्की लावा! LED सोबत!

- कुटुंब एकत्र बसून दिवाळी साजरी करा! फोन बाजूला ठेवा!

- जुन्या नातेवाईकांना, मित्रांना भेटायला जा! व्हॉट्सअॅप ऐवजी!

- मुलांना दिवाळीच्या खऱ्या अर्थाची, परंपरांची माहिती द्या!

दिवाळी फक्त सण नाही, तो भावना आहे! प्रकाशाचा सण, आनंदाचा सण, एकत्र कुटुंबाचा सण! मग का ना यावर्षी थोडी जुनी परंपरा जपायची, थोडी आठवणी ताज्या करायची?

 शेवटचे विचार

जुनी दिवाळी होती - साधी, पण भावनांनी भरलेली! आजची दिवाळी आहे - आधुनिक, पण कदाचित निर्जीव! तुम्हाला काय वाटतं? तुमच्या बालपणीची दिवाळी कशी होती? तुम्ही आजची दिवाळी कशी साजरी करता?

आठवणी शेअर करा! कदाचित तुमच्या आठवणी वाचून कोणाला तरी प्रेरणा मिळेल, जुन्या परंपरा पुन्हा सुरू करायला!

या दिवाळीत, प्रकाशाबरोबर आपल्या जुन्या परंपरांना पण उजाळा द्या! मोती साबणाचा वास, घरच्या फराळाची चव, मातीच्या दिव्यांचा उजेड - हे सगळं पुन्हा अनुभवा!

**तुम्हा सर्वांना दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा!**

*या लेखात व्यक्त केलेल्या आठवणी अनेक नागपूरकरांच्या बालपणाच्या अनुभवांवर आधारित आहेत. तुमच्या आठवणी आमच्यासोबत नक्की शेअर करा!*