सदर... हे नाव ऐकलं की मनात एकदम एक वेगळीच दुनिया उभी राहते. डोळे मिटले की समोर दिसतो तो गजबजलेला रस्ता, दुकानांच्या ओळी, फुटपाथवर मांडलेला माल, आणि हातात पिशव्या सावरत चालणारे नागपूरकर. ७०च्या दशकात सदर बाजार म्हणजे नागपूरच्या खरेदीचा आत्मा होता. सीताबर्डी जवळ असलं तरी सदरचा ठसा वेगळाच.
आठवतंय का तुम्हाला? रविवारी सकाळी अकरा वाजता बाबा म्हणायचे, "चला, सदरला जायचंय!" आणि घरात एकच खळबळ माजायची. आई पर्स शोधायला लागायची, आम्ही मुलं नवीन चप्पल घालायचो – कारण सदरला जाणं म्हणजे एक प्रकारचा सोहळाच होता! बसमध्ये बसलो की खिडकीतून बाहेर पाहत राहायचो. सदर चौकात उतरलो की एक वेगळाच वास यायचा – कापड, उद, आणि रस्त्यावरच्या चहाच्या मिश्र सुगंधाचा.
"सदरला जाणं म्हणजे फक्त खरेदी नव्हती – तो एक अनुभव होता, एक सण होता. प्रत्येक दुकानात शिरताना एक नवीन जग उलगडायचं."
सदर चौकाची ती पहिली नजर
सदर चौकात पाय ठेवला की पहिल्यांदा नजर जायची ती मोठ्या कपड्याच्या दुकानांवर. मनोहर क्लॉथ हाऊस, शालिमार – त्यांचे काचेचे शोकेस रंगीबेरंगी कापडांनी भरलेले असायचे. सिल्क, खादी, तेरिकॉट, नायलॉन – सगळ्या प्रकारचे कापड एकाच ठिकाणी! दुकानदार भाऊ नेहमी "बसा, बसा" म्हणत खुर्ची पुढे करायचे. आई पाच वेळा थान उलटवून पाहायची, रंग उजेडात धरायची, आणि शेवटी "थोडं कमी करा" म्हणायची. दुकानदार हसत म्हणायचे, "आई, तुमच्यासाठी असं करतो!" आणि दोन रुपये कमी झाले की घर जिंकल्याचा आनंद व्हायचा!
त्याकाळी दुकानदार आणि ग्राहक यांच्यात एक वेगळाच संबंध होता. चेहरा ओळखायचे, घरची चौकशी करायचे. "मागच्या वेळी घेतलेल्या कापडाची साडी कशी झाली?" – हे विचारणं त्यांना विसरायचं नाही.
आजच्या मॉलमध्ये हे शक्य आहे का? काउंटरवरचा माणूस तुमचं नावही विचारत नाही, आणि पावती हातात देऊन पुढचा ग्राहक पाहतो.
जुन्या दुकानांचा जादू
बुट-चप्पलांची दुकानं
सदरवर बूट-चप्पलांची दुकानं म्हणजे मुलांसाठी स्वर्ग! बाटा होतंच, पण त्याशिवाय छोट्या दुकानांमध्ये "लोकल" बूट मिळायचे जे कधीकधी बाट्यापेक्षाही टिकाऊ निघायचे. बाबा नेहमी म्हणायचे, "मोजमाप बघ, फिटिंग बघ, पण पैसे जास्त देऊ नको." मग दुकानदार जुन्या लाकडी खुर्चीत बसवून पायाला चप्पल घालायचा, वर-खाली बघायचा, म्हणायचा "एकदम फिट!" आम्हाला खरंच वाटायचं – हे आपल्यासाठीच बनलंय!
किराणा आणि मसाल्यांची दुकानं सदरवरची मसाल्यांची दुकानं! अरे, त्या दुकानात शिरताच नाक आनंदाने भरून जायचं. हळद, मिरची, धणे, जिरे – सगळ्या डब्यांचे झाकण उघडे, वास मोकळा! दुकानदार काका पांढऱ्या कागदाचा छोटा द्रोण करायचे, त्यात मसाला घालायचे, तराजूवर तोलायचे. तराजूचे पारडे डुलायचे – आम्हाला ते पाहणंही मजेशीर वाटायचं. आता सुपरमार्केटमध्ये पॅकेटबंद मसाले येतात, पण त्याला त्या उघड्या डब्यांचा वास नाही, त्या द्रोणाची ऊब नाही.
इलेक्ट्रिक आणि रेडिओचं दुकान सदरवर एक दुकान होतं – रेडिओ, ट्रांझिस्टर, टेपरेकॉर्डर यांचं! दुकानाच्या बाहेरूनच बिनाका गीत माला किंवा विविध भारतीचा आवाज यायचा. आतमध्ये काचेच्या खिडकीत फिलिप्स, मर्फी, बुश – या ब्रँडचे रेडिओ मांडलेले असायचे. बाबा आत शिरायचे, दुकानदाराशी गप्पा मारायचे, नवीन ट्रांझिस्टरची चौकशी करायचे. मग महिनाभर घरात चर्चा होत राहायची – "घेऊया का?" आणि शेवटी एके दिवशी तो रेडिओ घरी आला की घरात दिवाळीचं वातावरण तयार व्हायचं!
✦ सदर बाजारातील आठवणीतील ठिकाणं
• कापड बाजाराच्या गल्ल्या – जिथे मिटर मिटर कापड खरेदी व्हायचं
• पानाच्या टपऱ्या – जिथे मोठे खरेदी करून थांबायचे, आम्हाला गोळ्या मिळायच्या
• फोटो स्टुडिओ – प्रत्येक सणाला फॅमिली फोटो काढायचो
• हार्डवेअर दुकानं – बाबांचं जास्त वेळ इथेच जायचं
• मिठाईचं दुकान – सगळ्यात शेवटी, खरेदी संपल्यावर पेढे किंवा बर्फी
सदरचा "हमाल" आणि ती कॉफी
जड सामान झालं की बाबा हमालाला बोलवायचे. एक धोतर-बनियन घातलेला माणूस यायचा, डोक्यावर पिशव्यांचा भार उचलायचा, आणि आम्ही त्याच्या मागे चालायचो. त्याच्या डोक्यावर दहा पिशव्या, तरी तो सरसर चालायचा! आम्हाला आश्चर्य वाटायचं – हा माणूस इतका कसा काय करतो? तेव्हा कळत नव्हतं, आज कळतं की ती मेहनत होती, आणि त्या मेहनतीला सन्मान होता.
खरेदी झाल्यावर बाबा सदरवरच्या एका हॉटेलमध्ये घेऊन जायचे – इडली, वडा, आणि चहा! आम्हाला आईस्क्रीम नको असायचं, ती सदरवरची इडली हवी असायची. त्या डब्यातून येणारी उडदाची वाफेची इडली, नारळाची चटणी, आणि त्यावर ओतलेलं सांबर – हे अजूनही जिभेवर जतन आहे. जगात किती इडली खाल्ल्या असतील, पण त्या इडलीची चव कुठेच मिळाली नाही – कारण त्यात होती आईची थकलेली पण समाधानी नजर, आणि बाबांचं "चला, आज मस्त खरेदी झाली!"
"खरेदी झाल्यावर घरी परतताना बस मधून बाहेर पाहताना सदर मागे पडायचं – पण मनात राहायचं ते पिशव्यांचं ओझं, इडलीची चव, आणि बाबांचा तो हसरा चेहरा."
सदरवरचे शिंपी काका
कापड घेतल्यावर शिंप्याकडे जाणं हे ठरलेलंच! सदरवर दोन-तीन शिंप्यांची दुकानं होती. एक शिंपी काका होते – नाव त्यांचं आठवत नाही, पण त्यांचे हात आठवतात. मापं घेताना मीटर फिरवायचे, खिशातून पेन्सिल काढून जुन्या वहीत लिहायचे. "कधी हवाय?" विचारायचे. आई म्हणायची, "दसऱ्यापूर्वी." ते म्हणायचे, "होईल, काळजी नको." आणि ते वचन मोडायचे नाहीत!
शिवलेले कपडे घ्यायला पुन्हा सदरला यायचं – तोही एक वेगळा आनंद होता. घरी आणून कपडे घालायचो, आरशात बघायचो, मग आईला विचारायचो "कसं दिसतंय?" ती म्हणायची, "मस्त!" – बस्स, तेवढं पुरे होतं त्या वयात!
रविवारचा गर्दीचा सदर
रविवारी सदर म्हणजे एक जत्रा असायची! नागपूरकर फक्त सदरसाठी नाही यायचे – ते भेटायलाही यायचे! "अरे, तुम्ही इथे?" हे वाक्य सदरवर कमीत कमी पाच वेळा ऐकायला मिळायचं. एखाद्या दुकानाबाहेर थांबलेल्या माणसाला ओळखीचे भेटायचे, मग गप्पा सुरू व्हायच्या, चहा पिण्याचं निमंत्रण यायचं, आणि खरेदीला अर्धा तास उशीर व्हायचा – पण कोणाला त्याचं वाईट वाटायचं नाही!
आज मॉलमध्ये जातो. सगळे आपापल्या कामात असतात. ओळखीचे भेटले तरी "हाय, बाय" होतं. सदरवर तसं नव्हतं – तिथे माणसं जोडली जायची. खरेदी निमित्त होती, माणसांशी जुळणं हा हेतू होता.
पुस्तकांचं दुकान आणि आम्ही मुलं
सदरवर एक छोटं पुस्तकांचं दुकान होतं. शाळेच्या पुस्तकांसाठी नाही, तर चांदोबा, ठकठक, किशोर यांच्यासाठी! आम्ही मुलं बाबांचा हात धरायचो आणि त्या दुकानाकडे ओढायचो. बाबा आधी "नाही" म्हणायचे, मग आईनं थोडी विनंती केली की एक अंक मिळायचा. तो अंक घरी आणून रात्री झोपेपर्यंत वाचायचो – काहीवेळा टॉर्च लपवून चादरीखाली पण!
त्या पुस्तकांचा कागद, त्याचा वास – ते जपून ठेवायचो. कधी कधी महिनाभर एकाच अंकाच्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा वाचायचो, कारण नवीन मिळणं नेहमी शक्य नसायचं. त्या मर्यादेतही एक गोडी होती – जे मिळालं त्याची किंमत होती!
✦ ✦ ✦
आता सदर – बदलाचं प्रतिबिंब
परवा सदरला गेलो होतो. बरीच वर्षांनी. मन मागचं सदर शोधत होतं, पण समोर नवीन सदर होतं. दुकानं आहेत, गर्दी आहे, पण ती रंगत नाही. दुकानदार फोनमध्ये डोळे घालून बसलेले, ग्राहक पटकन आत-बाहेर होतात. कुणी "बसा बसा" म्हणत नाही. घर कसं आहे विचारत नाही. पावती हातात टेकवतात, पुढचा!
काही जुनी दुकानं अजून आहेत – त्यांचे सांगाडे टिकले आहेत, पण आत्मा बदलला आहे. नव्या पिढीला कदाचित हे सदरच माहीत आहे – त्यांच्यासाठी हेच सामान्य आहे. पण आम्हाला, म्हणजे ७०च्या दशकात लहान असलेल्या आम्हाला, त्या जुन्या सदरशिवाय नागपूरची कल्पनाच नाही!
जे हरवलं, जे राहिलं
त्या सदरचं सगळंच काही हरवलं नाही. अजूनही काही दुकानदार आहेत जे जुन्या पद्धतीने बोलतात, ओळख ठेवतात. अजूनही काही गल्ल्यांमध्ये ते जुनं वातावरण जाणवतं. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं – आपल्या आठवणींमध्ये ते सदर अजून ताजं आहे!
जेव्हा जेव्हा संत्र्याचा वास येतो, किंवा कापडावर हात फिरवताना त्या थानाची आठवण येते, किंवा जुन्या पुस्तकाचा कागद हाती लागतो – तेव्हा मन थेट सदरच्या त्या गल्लीत जातं. बाबा पुढे आहेत, आई बाजूला आहे, हातात पिशवी आहे, आणि पुढे मिठाईचं दुकान आहे!
हे सदर आता फक्त आठवणींमध्ये आहे – पण आठवणींमधलं सदर हे खरं सदर आहे. ते कधी बंद होणार नाही, कधी बदलणार नाही. त्या सदरचं दुकान आपल्या मनात आयुष्यभर उघडं राहील!
✦ नागपूरकरांनो, तुमच्या सदरच्या आठवणी
• कोणत्या दुकानात सगळ्यात जास्त वेळ घालवायचात?
• खरेदीनंतर कुठे जायचात – काय खायचात?
• कोणता दुकानदार अजून आठवतो?
• पहिल्यांदा स्वतः खरेदी केलेली वस्तू कोणती होती?
तुमच्या आठवणी आम्हाला नक्की सांगा – कारण हे सदर फक्त माझं नाही, ते आपलं सगळ्यांचं आहे!