चिडिया घराचा धूर - नागपूरच्या सकाळीचं प्रथम स्वागत!
आठवतंय का? पहाटे साडेपाच वाजता उठलो की खिडकीतून येणारा तो सुगंध! कसला वास? चिडिया घरातून येणारा, गरमागरम तेलातून तळलेल्या जलेब्यांचा, समोस्यांचा, खमंगांचा वास! पहिल्या चिडिया घराचा धूर म्हणजे नागपूरच्या सकाळीचं पहिलं स्वागत!
लहानपणी बाबा सकाळी चार वाजता उठायचे. लँटर्न पेटवायचे, सायकल काढायची आणि निघायचे चिडिया घराकडे! परत येताना हातात गरमागरम जलेब्या, समोसे, आणि काही तर ढोकळ्याही! त्या वासाने संपूर्ण घर भरून जायचं! आम्ही मुलं त्या वासानेच जागे व्हायचो! झोपेतूनच ओरडायचो, "बाबा, जलेबी आणलीस का?"
नागपूरचं स्ट्रीट फूड म्हणजे फक्त खाण्याची गोष्ट नव्हती - ती एक संस्कृती होती! गल्ली-गल्लीतले ठेले, रस्त्यावरचे टपरे, चिडिया घरांचा धूर, रात्रीच्या तर्रीपोह्याची गर्दी - हे सगळं नागपूरचं खरं चेहरा होतं!
चिडिया घर - नागपूरचा गर्व!
चिडिया घर म्हणजे काय?
चिडिया घर म्हणजे पहाटेचा छोटासा तळण्याचा धंदा! एक लहानशी दुकान, मोठी कढई, तेलाचा धूर, आणि गरमागरम फराळ! पहाटे तीन-साडेतीन वाजता सुरुवात व्हायची आणि सकाळी नऊ-दहा वाजेपर्यंत चालायची!
का म्हणतात "चिडिया घर"?
पक्ष्यांना (चिडिया) जसं पहाटे उठायला आवडतं, तसंच हे लोक पहाटे उठायचे! आणि त्यांच्या दुकानाला म्हणायचे चिडिया घर! काही जण म्हणतात की पहाटे इथे जमणारी गर्दी पक्ष्यांच्या थव्यासारखी असायची, म्हणून चिडिया घर!
नागपूरचे प्रसिद्ध चिडिया घर
सदर - मुख्य मार्केट:
सदर मार्केटमधलं चिडिया घर प्रसिद्ध! पहाटे तीन वाजता सुरुवात! रिक्षावाले, टॅक्सीवाले, सकाळच्या शिफ्टचे कामगार - सगळे इथे जमायचे! "एक प्लेट समोसा, दोन जलेबी!" असं ओरडत ऑर्डर द्यायचे!
माहल - गोपाळकाला:
माहलमधलं चिडिया घर म्हणजे आमच्या मोहल्ल्याचा अभिमान! बाबा इथेच जायचे! त्यांची जलेबी लाजवाब! गरमागरम, खुसखुशीत, गोड! एक चावताच तोंडात साखरेची मधुरता पसरायची!
इटवारी - स्टेशन जवळ:
रेल्वेचे प्रवासी, स्टेशनवरचे कुली, भाजीवाले - सगळे इथे यायचे! सकाळी ट्रेन पकडायची, पण आधी चिडिया घरात नाश्ता! गरमागरम खमंग आणि चहा - मग बस, निघा प्रवासाला!
चिडिया घरातलं मेनू - लिमिटेड पण लाजवाब!
जलेबी:
गरमागरम, नारंगी रंगाची, साखरेच्या पाकात बुडवलेली! मैद्याचा पीठ तेलात सुरकुत्या आकारात सोडायचा, तळून काढायचा आणि साखरेच्या पाकात बुडवायचा! खुसखुसीत बाहेरून, आतून मऊ आणि गोड! दोन जलेब्या म्हणजे दहा रुपयांचं आनंद! पोटभर आनंद!
समोसा:
त्रिकोणी, खुसखुशीत, आतून बटाट्याची चटपटीत भरण! लिंबू निचरायचं, हिरव्या चटणीत बुडवायचं आणि एक चावताच... वा! गरम-गरम समोसा, थंड चहा - हा कॉम्बो अप्रतिम!
खमंग:
नागपूरचा विशेष! गोल, खुसखुशीत, सुकं! समोस्यासारखं पण गोल! आतून मसालेदार मटकी, बटाटा, कांदा! हा नागपूरचा गर्व! बाहेरच्या लोकांना विचारायचं, "खमंग म्हणजे काय?" आणि आम्ही गर्वाने सांगायचो, "नागपूरचं स्पेशल!"
ढोकळा:
बेसनाचा, भाजीसारखा, गरमागरम! वरून तेलाची ओल, कोथिंबीरीची पाने, मोहरीचं फोडणी! ढोकळा घेऊन घरी आलो की आई गरम करून, ब्रेडसोबत खायला द्यायची! पोटभर नाश्ता!
कचोरी:
मुगाची, मसालेदार, खुसखुशीत! डाळीची चटपटीत भरण, वरून चटणी! काहींना कचोरी खूप आवडायची!
भजी:
कांदा भजी, बटाटा भजी, मिरची भजी! बेसनात बुडवून तळलेल्या! पावसाळ्यात चिडिया घरात भज्यांची धूम असायची! गरमागरम भजी, चहा - पावसाळ्याचा अनोखा अनुभव!
किंमत? पाच रुपये एक समोसा, दोन रुपये एक जलेबी, दहा रुपयांत पोट भरलं!
तर्री पोहा - नागपूरचा सिग्नेचर डिश!
नागपूर म्हणजे तर्री पोहा! हे नागपूरचं ओळखपत्र! इतर शहरांत पोहा असेल, पण तर्री पोहा फक्त नागपूरचा!
तर्री पोहा कसा बनतो?
साहित्य:
जाडा पोहा, कांदा बारीक चिरलेला, टोमॅटो, मिरची, कोथिंबीर, लिंबू, शेंगदाणे, नारळ कोरलेलं!
तर्री:
बेसनाची पातळ कढी! मोहरी, जिरं, हळद, तिखट, मीठ - एक स्वादिष्ट तर्री! ही तर्री पोह्यावर घालायची आणि हो, तर्री पोहा तयार!
टॉपिंग:
वरून सेव, शेंगदाणे, कोथिंबीर, लिंबाचा रस, कच्चा कांदा! खायला सुरुवात केली की हात थांबतच नाही!
प्रसिद्ध तर्री पोह्याचे ठेले
सिताबर्डी चौक:
रात्री दहा वाजल्यावर सुरुवात! रात्रभर गर्दी! मुव्हीनंतर, मित्रांसोबत फिरल्यावर - थेट तर्री पोह्याच्या ठेल्यावर! दोन प्लेट तर्री पोहा, एक कोल्ड ड्रिंक - रात्रीचा परफेक्ट एंडिंग!
धनतोली स्क्वेअर:
संध्याकाळी साडेसहाच्या सुमाराला सुरुवात! कॉलेज सुटल्यावर विद्यार्थी इथे जमायचे! तर्री पोहा खात खात गप्पा! किती मजा यायची!
महाराजबाग गेट:
रविवारी सकाळी गार्डनमध्ये फिरल्यावर बाहेर पडलो की तर्री पोह्याचं ठेलं तयार! "भाऊ, एक प्लेट फुल!" आणि पाच मिनिटात गरमागरम तर्री पोहा हातात!
गांधीबाग परिसर:
सकाळी जॉगिंगनंतर, संध्याकाळी वॉकनंतर - इथलं तर्री पोहा खूप प्रसिद्ध! पार्कच्या बाहेर ठेलं लागायचं! गर्दीमुळे वेटिंग!
किंमत:
त्या काळी दहा रुपये एक प्लेट! आता? तीस ते पंचेचाळीस रुपये! पण चव तीच!
तर्री पोह्याची संस्कृती
रात्रीचा टाइमपास:
मुव्हीनंतर, मित्रांसोबत - "चल ना, तर्री पोहा खाऊया!" असं ठरायचं! स्कूटरवरून, सायकलवरून - थेट ठेल्यावर! तिथे भेटत असत आणखी मित्र! गप्पा, हसू-खेळ, तर्री पोहा - रात्रीचा आनंद!
परीक्षेच्या रात्री:
परीक्षेसाठी रात्रभर अभ्यास! मध्यरात्री एक वाजता भूक लागली! काय खायचं? बाहेर पडलो तर तर्री पोह्याचं ठेलं उघडं! गरमागरम तर्री पोहा, आणखी दोन तास अभ्यास करण्याची एनर्जी!
रोमँटिक डेट:
प्रेमी-प्रेमिका! तर्री पोह्याच्या ठेल्यावर भेट! एक प्लेट तर्री पोहा शेअर करायचे! तो रोमान्स, ती गोडी - तर्री पोह्याच्या चटपटीत चवीत!
साओजी मटण - तिखटपणाचं साम्राज्य!
नागपूरचं आणखी एक विशेष - साओजी स्वयंपाक! नागपूरला साओजी मटणाची मोठी परंपरा!
साओजी म्हणजे काय?
साओजी हा एक समाज! त्यांचं स्वयंपाक अतिशय मसालेदार, तिखट! लाल-लाल, तेलकट, पण चव? वाह! अप्रतिम!
साओजी मटणाची खासियत
मसाल्यांचा तडाखा:
लाल तिखट, काळी मिरी, धने, जिरं, लवंग, दालचिनी, मोगरा फूल - किती मसाले! तिखट तर आहेच, पण सुगंधी पण!
तेलाचा वापर:
साओजी स्वयंपाकात तेल जास्त! तेलाचा लाल रंगीत थर वरती! पण तेच चव!
कट पीस:
मटणाचे कट पीस - लहान तुकडे! हाडासह! कुत्र्याचं खायचं म्हणजे तसं! हाड चोखायचं, रस्सा पिळून पिळून खायचा!
प्रसिद्ध साओजी हॉटेल्स
तारा हॉटेल - माहल:
साडेसत्तर वर्षांपुरानी दुकान! त्यांचं मटण लाजवाब! एक प्लेट मटण, चार भाकरी, साजूक कांदा, लिंबू - बस, स्वर्ग!
भिवापूर हॉटेल:
भिवापूर नागपूरजवळचं गाव! तिथून आलेली हॉटेल्स! त्यांचा मटण ऑथेंटिक! तिखट, पण मस्त!
रेशीम हॉटेल:
नागपूरात अनेक शाखा! स्वस्त, चविष्ट! विद्यार्थ्यांची पहिली पसंती!
किंमत:
त्या काळी चाळीस रुपयांत मटण प्लेट! आता? दोनशे ते तीनशे! पण चव तीच!
साओजी खाण्याचा अनुभव
पहिल्यांदा:
पहिल्यांदा साओजी खाल्लं की तोंड जळालं! पाणी, पाणी, पाणी! "किती तिखट आहे!" पण चव अप्रतिम! पुन्हा खायचं मन होतं!
सवय झाली की:
मग सवय झाली! आठवड्यातून एकदा तरी साओजी खायला हवं! रविवारी मित्रांसोबत साओजी हॉटेलमध्ये!
हातानी खाणं:
साओजी हातानं खायचं! प्लेट समोर, भाकरी हातात, रस्सा पिळायचा, मटणाचा तुकडा तोंडात - आनंद!
पातळीचे दाभे - रविवारचा सोईरा!
रविवारी दुपारी दाभ्याची गाडी! "ताकाताक!" आवाज! मुलं बाहेर धावत!
दाभा कसा बनतो?
मोठं तवं, मैद्याचा पिठाचा गोळा, बारीक पातळ पसरवायचा, तवावर शेकायचा, वरून तूप, खोबरं घालायचं, दुमडायचा - दाभा तयार!
किंमत:
दोन रुपये एक दाभा! गरम, तुपाचा वास, गोड खोबरं - चविष्ट!
दाभ्याची गाडी - फिरता व्यवसाय
दाभा बनवणारी गाडी मोहल्ल्यामोहल्ल्यात फिरायची! ताकाताक आवाज! मुलांची धावपळ! "एक दाभा द्या!" रांग लागत असे!
मसाला भुट्टा - पावसाळ्याचा राजा!
पावसाळा सुरू झाला की रस्त्यावर मसाला भुट्ट्याचे ठेले! तळलेला भुट्टा, लिंबू, मीठ-मिरची, लोणी - वा!
भुट्टा कसा तळतात?
मोठा तवा, थोडं तेल, भुट्टा गोल गोल फिरवत तळायचा! भुट्टा तळून झाला की लिंबू निचरायचं, लाल तिखट, मीठ, लोणीचा गोळा - मसाला भुट्टा तयार!
किंमत:
दहा रुपये एक भुट्टा! गरम, मसालेदार, रसरशीत!
भुट्टा खाण्याचा अनुभव
पावसाळ्यात:
पाऊस पडतोय, आम्ही चहड्या ओढत, भुट्टा खात, आणि गप्पा मारत! पावसाळ्याचा असा आनंद!
समुद्रकिनारी:
ट्रिप ला गेलो, समुद्रकिनारी भुट्ट्याचं ठेलं! लाटा, वारा, आणि मसाला भुट्टा - परफेक्ट!
आजचे स्ट्रीट फूड - बदललेला चेहरा
फूड ट्रक्स आणि फूड कोर्ट्स
आता चिडिया घर कमी झाले! त्याची जागा फूड ट्रक्स, फूड कोर्ट्सने घेतली! एअर-कंडिशन्ड, स्वच्छ, आधुनिक! पण तो देशी अनुभव कुठे?
फूड ट्रक्स:
रंगीबेरंगी, डिझायनर फूड ट्रक्स! बर्गर, पिझ्झा, पास्ता, रोल्स - सगळं! पण तर्री पोहा, चिडिया घराची जलेबी - ते कुठे?
फूड कोर्ट्स:
मॉल्समध्ये फूड कोर्ट्स! सगळे कुजीन एकत्र! पण रस्त्यावर उभं राहून खाण्याचा जो आनंद, तो कुठे?
हायजीन आणि सेफ्टी - नवीन युग
आता FSSAI लायसन्स, हायजीनिक फूड, हँडग्लोव्हस, मास्क - सगळं! चांगलंच आहे, पण त्या जुन्या ठेल्यांचा जो व्यक्तिगत स्पर्श, तो कुठे?
किंमती - आकाश छू!
त्या काळी:
दहा रुपयांत तर्री पोहा, पाच रुपयांत समोसा, दोन रुपयांत जलेबी!
आता:
पंचेचाळीस रुपयांत तर्री पोहा, वीस रुपयांत समोसा, दहा रुपयांत जलेबी!
किंमती चौपट-पाचपट वाढल्या! पण पगार तितका वाढला का?
नवीन फ्यूजन फूड
चीज तर्री पोहा:
तर्री पोह्यात चीज! काय विचित्र कॉम्बिनेशन! पण तरुणांना आवडतं!
पीझा समोसा:
समोस्याच्या आकारात पिझ्झाची भरण! नवीन प्रयोग!
चॉकलेट जलेबी:
जलेबीवर चॉकलेट सिरप! गोड आणि... अजून गोड!
पण जुन्या पद्धतीच्या सादेपणात जी चव, ती इथे कुठे?
काय गमावलं, काय मिळालं?
गमावलं
चिडिया घरांचा धूर:
पहाटेचा तो सुगंध, तो अनुभव - आता नाही! अनेक चिडिया घरं बंद पडली!
स्थानिक विक्रेते:
त्यांची ओळख, त्यांच्याशी नातेसंबंध - आता नाही! मोठ्या चेनमुळे छोटे व्यापारी बंद!
रस्त्यावरचा आनंद:
उभं राहून, हातात प्लेट, मित्रांसोबत गप्पा - तो आनंद कमी झाला!
स्वस्त दर:
दहा रुपयांत पोटभर जेवण - आता शक्य नाही!
मिळालं
हायजीन:
स्वच्छता, सुरक्षितता - खूप सुधारलं!
विविधता:
नवीन पदार्थ, फ्यूजन फूड - निवडीसाठी बरंच!
आरामदायी:
बसून खाण्याची सोय, एअर-कंडिशन - आरामदायी!
पण प्रश्न हा आहे - या आधुनिकतेने आपण खुश आहोत का? जुन्या स्वादाची, त्या अनुभवाची आठवण येत नाही का?
आठवणी - मनाला भिडणाऱ्या क्षणं
बाबासोबत चिडिया घरी
पहाटे चार वाजता जाग आली! बाबा सायकल काढतायत! "मला पण घे ना!" विनवणी केली! बाबा हसले, "चल मग!"
सायकलच्या कॅरियरवर बसलो! पहाटेचा थंड वारा! रस्त्यावर फारसं कोणी नाही! चिडिया घरी पोहचलो! तेलाचा धूर, गरमागरम जलेब्यांचा वास! "दोन समोसे, चार जलेबी!" बाबांनी ऑर्डर दिला!
तिथेच उभं राहून एक समोसा खाल्ला! बाबांनी जलेबीचा तुकडा तोंडात घातला! किती गोड! किती आनंद! त्या क्षणाची आठवण आजही ताजी!
मित्रांसोबत मध्यरात्री तर्री पोहा
दहावीची परीक्षा! रात्रीचा अभ्यास! एक वाजला! मित्राने फोन केला, "भूक लागलीय, तर्री पोहा खाऊ का?"
"चल!"
सायकल काढली, निघालो! रस्ते निर्जन! ठेल्यावर पोहचलो! आणखी काही मित्र! सगळ्यांची धूम! तर्री पोहा ऑर्डर केला!
तिथेच रस्त्यावर उभं राहून खाल्लं! गप्पा, हसू, खेळ! रात्रीचा असा आनंद! परीक्षेचा ताण विसरलो! फक्त मित्रमैत्रिण, तर्री पोहा, आणि आनंद!
पहिल्यांदा साओजी मटण
कॉलेजमधला मित्र, "आज साओजी खाऊया!" घाबरलो थोडासा, "तिखट असतं ना?"
"अरे चल, एकदा खा बघ!"
साओजी हॉटेलमध्ये गेलो! मटणाची प्लेट आली! लाल-लाल रंग! तेलाचा थर! घाबरलो थोडासा!
एक तुकडा तोंडात घातला! वा! तिखट तर आहे, पण चव काय सांगू! मग एक, दोन, तीन - प्लेट संपली! पाणी खूप पिलं! पण मन खूश झालं! आजही साओजी खायला आवडतो!
जुनं स्ट्रीट फूड जपायला हवं!
नागपूरचं स्ट्रीट फूड म्हणजे नागपूरचं ओळखपत्र! चिडिया घर, तर्री पोहा, साओजी मटण - हे नागपूरचं खास! ते जपायला हवं!
काय करू शकतो आपण?
स्थानिक विक्रेत्यांना सपोर्ट करा:
मोठ्या चेनऐवजी स्थानिक ठेल्यांना, छोट्या दुकानांना सपोर्ट करा! त्यांचा धंदा चालू ठेवा!
परंपरा शिकवा:
नवीन पिढीला नागपूरच्या स्ट्रीट फूडची माहिती द्या! त्यांना घेऊन जा चिडिया घरी, तर्री पोह्याच्या ठेल्यावर!
आठवणी शेअर करा:
तुमच्या आठवणी शेअर करा! सोशल मीडियावर, मित्रांसोबत! जुन्या ठिकाणांची फोटो काढा, पोस्ट करा!
गुणवत्ता टिकवा:
स्वच्छता हवी, पण मूळ चव टिकवायला हवी! विक्रेत्यांना सल्ला द्या, प्रोत्साहन द्या!
शेवटचे विचार - वास आणि चव कधीच विसरत नाहीत!
पहिल्या चिडिया घरातील तो वास, तर्री पोह्याची चव, साओजी मटणाचा तिखटपणा - हे सगळं नागपूरचं खास! हे आपलं ओळखपत्र!
काळ बदलतोय, शहर बदलतंय, पण आपल्या आठवणी, आपल्या चवी - त्या कधीच बदलत नाहीत! चिडिया घरात बाबासोबत खाल्लेली जलेबी, मित्रांसोबत मध्यरात्री खाल्लेला तर्री पोहा, पहिल्यांदा खाल्लेला साओजी मटण - या आठवणी कधीच फिक्या पडत नाहीत!
आजच्या आधुनिक युगात, त्या जुन्या चवी जपायच्या, त्या परंपरा टिकवायच्या! नागपूरचं स्ट्रीट फूड - आपलं अभिमान, आपली संस्कृती!
तुमच्या आठवणी?
तुम्हाला कोणतं स्ट्रीट फूड सर्वात जास्त आवडायचं? तुमचं आवडतं चिडिया घर कोणतं होतं? तर्री पोह्याची पहिली आठवण काय आहे? तुमच्या आठवणी आमच्यासोबत शेअर करा!
नागपूरच्या स्ट्रीट फूडला सलाम! त्या वासाला, त्या चवीला, त्या आठवणींना - सलाम!
चिडिया घरातून येणारा धूर, तर्री पोह्याची चव - नागपूरच्या प्रत्येक नागरिकाच्या जिव्हाळ्याची गोष्ट!